Eugene Delacroix, Dante ve Virgil
Gustave Dor, Charon günahkarları teknesine güdüyor
William Blake, Aşıkların girdabı
Gustave Dor, Parça çuvalları ve çöpçüler
John Singer Sargent
Gustave Dor, Vahşet İşkence ve Ateş Yağmuru
Joseph Anton Koch, Lucifer
William Clare Roberts, “Marx’ın Cehennemi: Kapital’in Siyasi Teorisi” (Princeton, 2016) başlıklı kitabında, Marx’ın Kapital’ini Dante’nin İlahi Komedya’sının ünlü İnforno (Cehennem) bölümü üzerinden modellediğini ileri sürer. Roberts, Marx’ın proletarya açısından Dante’nin Virgil karakterinden hareket ederek, Dante’nin İnforno’da kat kat cehennem katlarının derinine indiği gibi, kapitalizmin yüzeyinden başlayıp kat kat bir “sosyal cehennem” olarak üretimdeki derinliklerini açığa çıkardığını ileri sürer.
Marx’ın ekonomi-politik, felsefi, politik, sınıfsal, tarihsel, doğa bilimsel, antropoloik kaynaklarının yanısıra önemli bir edebi kaynağına dikkat çekmesi açısından önemli bir çalışmadır Roberts’in Marx’ın Kapital’indeki Dante esinlerine ilişkin çalışması. Ancak oldukça da abartılıdır. Marx Dante’den “Büyük Floransalı” diye bahseder, onun ünlü yapıtına bazı atıflarda bulunur ve onun İnfornosu’nden bazı edebi-siyasi uyarlamalar yapar ama, Dante, Marx’ın başta Shakespeare olmak üzere, Goethe, Cervantes, Balzac, Dumas, Dickens gibi son derece zengin edebi kaynaklarından yalnızca biridir ve Dante’nin Rönesans dönemindeki primatif yöntemleriyle Marx’ın kapitalizmi analiz etmekte kullandığı tarihsel-diyalektik maddecilik arasında dağlar kadar gelişkinlik farkı vardır.
Ama yine de bu vesileyle, 14. yüzyıldan günümüze kadar sayısız ünlü ve ünsüz ressamı esinleyen Dante’nin İnfornosu (Cehennem) üzerine yapılmış bazı ünlü resimlere bakabilir, bu cehennem tasvirleri üzerinden feodalizm ve kapitalizmin “sosyal cehennemler”ine dair imgelemlerimizi genişletebiliriz.